უცხო ენა

 უცხო ენა

რუსულის შესწავლა მე-5 კლასიდან დავიწყე. მამა ხშირად მეუბნებოდა „მტრის ენა არაფერში გჭირდებაო“. თავს იმით ვიმართლებდი, რომ სკოლაში სავალდებულო საგანი იყო და მაღალი შეფასებისთვის ვსწავლობდი. თუმცა, სინამდვილეში სხვა მოტივი მქონდა. ძალიან მინდოდა ჩემი მშობლების საუბარი მომესმინა. სახლში რუსულის შემოჭრა იმის მანიშნებელი იყო, რომ რაღაც მნიშვნელოვანი ხდებოდა ჩვენს თავს, რისი ცოდნის უფლებაც ბავშვებს არ გვქონდა. ჩემთვის რუსული საიდუმლო ნიშანთა სისტემა იყო, რომლის დახმარებითაც დედა მამას გადასცემდა ინფორმაციას, და პირიქით.

თუმცა, რუსული მეორეხარისხოვან საგნად ითვლებოდა სკოლაში. განათლების  სისტემა მაღალი ხარისხით ისედაც ვერ დაიკვეხნიდა, უცხო ენებს კი დიდად არავინ აქცევდა ყურადღებას. ეს ენისადმი უპატივცემულობით არ იყო გამოწვეული. რუსულის მასწავლებლებს, სხვა საგნების მასწავლებლების მსგავსად დაბალი ანაზღაურება და ნაკლები მოტივაცია ჰქონდათ გაკვეთილები კარგად აეხსნათ, რის გამოც, ძირითადად ზეპირსიტყვიერი სავარჯიშოებით შემოიფარგლებოდნენ. მიუხედავად ნელი ტემპებისა, ორ წელიწადში მცირე პროგრესი შევნიშნე საკუთარ თავს. მშობლების საუბრიდან სიტყვების ნაწილი უკვე მესმოდა, თუმცა საუბრის არსი კვლავ მიუწვდომელი რჩებოდა ჩემთვის.

მოგვიანებით, როდესაც საქართველოში ჩამოსვლა რუსმა და გარუსებულმა ნათესავებმა დაიწყეს „მტრის ენა“ აფხაზეთის ომის დროს დაკარგული და ხელახლა აღმოჩენილი ახლობლების ენა გახდა. მეუცხოებოდა, როგორ იყენებდა მამა კრებით სახელს – „მტერი“  იმ ხალხის აღსანიშნად, რომელსაც ჩვენი ნათესავებიც შეადგენდნენ. მათთან საუბარს მარტივი ფრაზებით ვცდილობდი და კარგადაც გამომდიოდა. თანდათან, ენა დავხვეწე და რთული წინადადებების თქმასაც არ ვერიდებოდი. თუმცა, ჩვენს ოჯახში რუსულისადმი მიდგომა არ შეცვლილა. მამასთვის რუსი ერი კვლავ მტერად რჩებოდა, რუსული კი მტრის ენად. ამ დილემიდან თავის დასაღწევად ნათესავებს „კარგი რუსები“ დავარქვი და „ცუდი რუსების“ ჯგუფიდან გავმიჯნე.

ბოლო კლასებში შემეძლო რუსულენოვანი დიალოგებიდან აზრის გამოტანა. თუმცა, სამწუხარო ის იყო, რომ ჩემი მშობლების საუბარი აღარ მესმოდა. მამა თბილისში დარჩა. დედა მოსკოვში წავიდა სამუშაოდ. მე და ჩემი და ბებიასთან გადავსახლდით. ყოველ წელს ვიღებდით დაპირებას, რომ მალე მოსკოვში წავიდოდით და უკეთესად ვიცხოვრებდით. წასვლის და ახალი ცხოვრების დაწყების იდეა ძალიან გვახარებდა. მაგრამ, დედამ დანაპირები არ შეასრულა. თავი იმით იმართლა, რომ ჩვენს ეროვნულ იდენტობას საფრთხე შეექმნებოდა, რადგან მოსკოველი ქართველები რუსულ „ყაიდაზე“ ადვილად გადადიოდნენ, ქართული ავიწყდებოდათ და „რუსდებოდნენ“. 2007 წელს, დევნილთა კომპაქტურ დასახლებაში მცხოვრებ მოზარდებს ეს არგუმენტი არ გვესმოდა. იმდენად ვიყავით დაღლილები  ცხოვრებით, რომ მშვიდი ძილი, ნორმალური საკვები და საკუთარი სივრცე გვენატრებოდა, სულერთია სად. ჩვენმა სამშობლომ ვერ შეასრულა სამშობლოს ფუნქცია. თბილისში უსახლკარო დევნილები გვერქვა, ომისგან ღირსებააყრილი და დაბეჩავებული ადამიანების მემკვიდრეები. დევნილობის დამღის მოცილების ერთადერთი შანსი კი, აქედან წასვლა იყო. თუნდაც მოსკოვში. გულის სიღრმეში დავიტოვე იმედი, რომ დედა გადაიფიქრებდა და თავისთან წაგვიყვანდა. ამიტომ ეროვნული გამოცდებისთვის რუსულში დავიწყე მომზადება. იმ წელს საქართველოს განათლების სისტემაში ცვლილება მოხდა. რუსული ენა სავალდებულო საგნებიდან ამოიღეს და სახელმწიფომ პრიორიტეტი ევროპულ ენებს მიანიჭა. ამ გადაწყვეტილებისთვის ყურადღება არ მიმიქცევია, რადგან ჯერ კიდევ  მქონდა შანსი გამოცდაზე რუსულით გავსულიყავი, მომავალში კი, საქართველოდან წასვლა მქონდა ჩაფიქრებული, ამიტომ, ეს ცვლილება ჩემს გეგმებს ხელს ვერ შეუშლიდა.

რუსულის მასწავლებელში ძალიან გამიმართლა. ინა გრიგორევნა თბილისელი რუსი იყო, განათლებული და კეთილშობილი ქალი. მეცადინეობისას არც დროს ინიშნავდა და არც კლასიკურ გაკვეთილს ჰგავდა ჩვენი შეხვედრები. კვირაში სამჯერ, მისი ენით ამეტყველებული ტურგენევის, კუპრინის, ბუნინისა, დოსტოევსკისა თუ ტოლსტოის გმირები რაღაც ახალს მიყვებოდნენ ცხოვრებაზე. მამას არ მოსწონდა ჩემი გატაცება რუსი მწერლებით.  მეუბნებოდა: „რუს ელიტას ქართველები არასდროს ჰყვარებია, კავკასიას ველურების ქვეყანას ეძახდნენო“.

ამ სიტყვებმა უცნაური შეგრძნება გამიჩინა, თითქოს საკუთარ ერს ვღალატებდი. ისინი მიყვარდა, ვისაც ჩემი ხალხი არ უყვარდა. დილემა ისევ ძველი მეთოდით მოვაგვარე. ჩემთვის საყვარელი ნაწარმოებების ავტორები მივიღე როგორც „კარგი მწერლები“ და უარვყავი როგორც „ცუდი რუსები“. განსაკუთრებული სიამაყით ბუნინს ვკითხულობდი და არც სინდისი მქენჯნიდა, რადგან ლენინთან დაპირისპირებული და ემიგრაციაში გადახვეწილი მწერალი იყო. ჩემს წარმოასახვაში თვალნათლივ მოერგო „კარგი რუსების“ კონცეფციას.

ორი რუსის და ორი რუსულის არსებობა აგვისტოს ომამდე გაგრძელდა. მეორე კურსის სტუდენტი ვიყავი, დევნილების ახლმა ტალღამ  თბილისი კომპაქტური დასახლებებით რომ დაფარა. ჩვენი სკოლის შენობაში შესახლებული ადამიანების დამფრთხალი და ტკივილჩამდგარი თვალების ყურებამ წითელი პლასტმასის გემო გამახსენა, ჰუმანიტარული დახმარებიდან მიღებული ჭიქების და თეფშების გემო, რომელიც დილა-საღამოს მოხარშულ სოიოს ულუფებს და წყალს  აყვებოდა და იმდენად უგემურს ხდიდა, რომ ამ გემოს დავიწყება წლების შემდეგაც ვერ შევძელი. 2008 წელს ჩემთვის ახალი დევნილობა დაიწყო. ჭამა ძალიან მიჭირდა. წითელი პლასტმასი ისევ ყელში მეჩხირებოდა და საშინლად მეშინოდა წარსულის უკან დაბრუნების, ძველი ტკივილის გამეორების.

პირველად მაშინ ვუსაყვედურე ენის ღალატი ჩემს მშობლებს. სახლში რუსული დიალოგები აღარ ისმოდა, მაგრამ სოხუმელ ახლობლებთან შეხვედრისას მამას ქართული ავიწყდებოდა. რუსულად იოხებდა გულს ყველა ტკივილისთვის, საიდანაც მშვიდ ცხოვრებაში გამოსასვლელი, მისთვის, აღარ არსებობდა. მამა ჰგავდა რუსული კულტურის კლანჭებში დამწყვდეულ სიზიფეს, რომელსაც მტრის ზიზღი მძიმე ლოდივით ჰქონდა აკიდებული და აღმართზე მიათრებდა. როცა  დრო დგებოდა მისი მოშორების, ლოდი დაბლა იწყებდა დაგორებას და მამას ქვეშ იყოლებდა. სევდიანი იყო ამ ურთიერთობის ცქერა. თუმცა, დაკვირვებამ მასწავლა, რომ იგივე შეცდომა არ უნდა დამეშვა.

 „კარგი რუსების“ კონცეფცია ამოვშალე გონებიდან. ეს იყო ბრაზიც და შიშიც, უსუსური ადამიანის. მომდევნო წლებში მკაცრად ვაფრთხილებდი საკუთარ თავს, რომ რუსულად აღარ უნდა მელაპარაკა, გარდაუვალი აუცილებლობის გარეშე. ერთიანად შემზიზღდა ანდრეი ბალკონსკი, ვერა ნიკოლაევნა, ილიუშა კარამაზოვი, ევგენი ვასილევიჩი და კოტ ბეგემოტიც  კი, რომლებიც სულ რამდენიმე წლის წინ, ჩემი ცხოვრების ნაწილს წარმოადგენდნენ. სასაცილო იყო ჩემი ლიტერატურული შურისძიება, მაგრამ სხვა არაფერი შემეძლო, გარდა იმისა, რომ უარი მეთქვა მჩაგვრელი და ორსახოვანი ერის კულტურაზე.

მრავალი წლის შემდეგ, რუსული ენის დილემამ ისევ იჩინა თავი ჩემს ცხოვრებაში. 2018-ში ბუდაპეშტში ვსწავლობდი და ისე მოხდა, რომ შესვენების შემდეგ რუს კურსელთან ერთად გავისეირნე. მან ჯგუფში არსებული წესი დაარღვია და თავის ენაზე მკითხა: „რუსული გესმის?“ თავი დავუქნიე თანხმობის ნიშნად. „აქ ინგლისურია კომუნიკაციის ენა“ – ვუპასუხე მცირე პაუზის მერე თავდასაცავად, რუსულად საუბარი რომ ამერიდებინა.  „პოლიტიკური მიზეზების გამო არ ლაპარაკობ რუსულად?“ – დამიბრუნა კითხვა.  ვიგრძენი როგორ გამიხურდა სახე. მინდოდა გულახდილად მომეყოლა ჩემს შეგრძნებებზე რუსულის ენის მიმართ, მაგრამ რატომღაც მოკლედ ვუპასუხე: „მე თბილისიდან არ ვარ“ „არც მე ვარ პეტერბურგიდან. გახსოვს მარშამ რა თქვა ლექციაზე? ყველანი პატარა სოფლებიდან მოვდივართ“ – დაბნეული სახით მითხრა, გამხნევებისთვის. მივხვდი რომ ვერ მიხვდა რა ვიგულისხმე. ან როგორ მიხვდებოდა, მე ხომ ხმამაღლა არაფერი მითქვამს? შევჩერდი, აზრი დავაწყვე და სადღაც ხორხიდან აღმომხდა: „მე დევნილი ვარ, აფხაზეთიდან. ეს ტერიტორია ოკუპირებულია…“ მისი სახე სევდიანმა და უხერხულმა ღიმილმა დაფარა. ალბათ ჩემიც. ჩუმად დავშორდით ერთმანეთს. რამდენიმე ნაბიჯის შემდეგ, შემოვბრუნდი და მივაძახე: „ტოლსტოი ძალიან მიყვარდა. სულ მერეოდა დოსტოევსკიში.“ ეს, ალბათ, ყველაზე სულელურად გამოხატული ჰუმანური ჟესტი იყო. მინდოდა დანაშაულის შეგრძნება აღარ ჰქონოდა ჩემი დანახვისას. ის ლექციაზე შებრუნდა, მე კი საკუთარი თავით კმაყოფილი (თვითონაც არ ვიცი რატომ) სახლისკენ წამოვედი.

Kate Epadze

მსგავსი პოსტები

ზედა პანელზე გადასვლა